ئەو پیاوەى ئەنفالى نووسییەوە
لە عێراقی نوێدا دەبێت پێناسى هاوڵاتیبوون لەسەر مەحکومکردنى ئەنفال بنیات بنرێت

گفتوگۆ:عەدنان سەیدحسێن

ئەو پیاوێکی هێمن و لە سەر خۆیە بەوردی گوێت لێدەگرێت و بە هێمنیش وەڵامی پرسیارەکانت دەداتەوە ، نوسەری ناوداری عیراقی و سەرۆکی دامەزراوەى یادەوەری عیراقی خاوەنی یەکەم کتێب و یەکەم فیلمی دیکۆمێنتکاری دەربارەى ئەنفال ، لە یەکەم دیداریدا لە پاش گەڕانەوەی بۆ کوردستان و لە پەراوێزی کۆنگرەى بە جیهان ناساندنی ئەنفالدا بە ڕاشکاوی باس لە ئەنفال و هەڵەکانی حکومەتی عیراقی و حکومەتی هەرێم دەکات لە مامەڵەکردن لە سەر کەیسی ئەنفال.

دیکۆمێنتەکانی ئەنفال لە جانتایەک بەڵگەوە ملیۆنەها پەڕە
سەبارەت بەوەى چۆن و کەى گرنگی دا بەئەنفال و خۆی بۆ تەرخانکرد، مەکیە مێژووی دەستپێکردنی بەکۆکردنەوەى زانیاری و دیکۆمێنت لەسەر ئەنفال گرێدا بەیەکەم گەڕانەوەى بۆ عیراق و ووتی" ئەنفال ڕێڕەوى ژیانمى گۆڕى لەدواى (30) ساڵ لە غوربەت کاتێک کە بۆ یەکەمجار لە ساڵى (1991) گەڕامەوە بۆ عیراق ، من پێشتر هەندێک شتم بیستبوو دەربارەى پرۆسە گەلێک بەناوى ئەنفال، بەڵام من بەڕاستى هیچم دەربارەى نەدەزانى.
یەکەم گەڕانەوەم بۆ عیراق لە ڕێگاى کوردستانەوە بوو، چونکە من نەمدەتوانى بچمە بەغدا، چوونە بەغا شتێکى مەحاڵ بوو بۆ من بۆیە دەبوایە لە کوردستانەوە بێمە عیراق ، لەوآ تووشى شۆک هاتم لەو هەواڵ و دیکۆمێنتانەى کە لە کوردستان دەستم کەوت ئەوکات بەڕاستى سەرم سوڕما لەو پرۆسەى لەناوبردنى گشتییە کە ناوى ئەنفالى لێنرابوو، ئەنفال پرۆسەیەکى لەناوبردنى گەورەیە و بەراورد دەکرێت بە ئەو تاوانە گەورانەى کە لە سەدەى بیستدا ئەنجامدراون.
مانەوەم لە کوردستان لەو هاتنەوەیەمدا کە هاوکات بوو بە یەکەم گەڕانەوەم لەدواى ئەو چەند ساڵە وەکو چوونە نێو ئەشکەوتێکى تاریک وابوو، وەکو چوونە نێو دونیایەک بوو کە هەرگیز من نەمدیبوو، بەگوندەکاندا تێدەپەڕیم بە هاوکارى پێشمەرگەکان و چاوم بەو دیکۆمێنتانەدا دەنەخشاند کەلاى حزبە کوردییەکان بوو و چاوپێکەوتنیشم لەگەڵ قوربانییەکاندا دەکرد پێش بڵاوبوونەوەى کتێبەکەشم فیلمێکى دیکۆمێنى دەرچوو کە بەهاوکارى (گوین ڕوبەرتس) لەساڵى (1992) بۆ (BBC) تۆمارمان کرد و چەند جارێکیش لێرەش نمایشکرا.
لەو کاتەوە وەکو ئاماژەم پێکرد ڕێڕەوى ژیانم گۆڕا بۆ نموونە، ئەمڕۆ دامەزراوەى بیرەوەرى عیراقى کە لە ساڵى (2003) داممەزراند بنیاتنراوە لەسەر ئەوانەى بەسەرمدا هات لە هەستکردن بەو پەرچەکردارانەى کە لەپاش ئەو تاوانەوە لە (1991) هەستمپێکرد.
لەدوای ئەو ساڵانە ئەمڕۆ لە دامەزراوەکەماندا شایەتییە ڤیدیۆییەکانى قوربانیانى ئەنفال و هەموو ئەو تاوانانەى بەسەر عیراقییەکاندا هات لە تەلەفزیۆندا نمایش دەکەین. ئەم کارە دووبارەکردنەوەى ئەوەیە کە لە (1991)دا دەستمپێکرد کە ئەو کات ڕیکۆردەرێکى ئاوام پێبوو دەچووم بۆلاى خێزانەکان بە هاوکارى وەرگێڕێک و ئەو چیرۆکە جیاوازانەمان کۆ دەکردەوە کە پاشتر لە کتێبەکەمدا (دڵڕەقى و بێدەنگى) بڵاوبووەوە، ئەوکات من تەنها جانتایەک بەڵگەنامەم لابوو کە لە د. بەرهەمم وەرگرت کە دەمناسى و دواتر لە بارەگای حیزبە کوردیەکان هەندێک بەڵگەنامەم بینى، بەڵام ئەمڕۆ ئێمە لە دامەزراوەى بیرەوەرى عیراقى (11) ملیۆن پەڕەى بەڵگەنامەى سکانکراومان لەلایە کە لەئەرشیفى دامەزراوەکەدا پاراستوومانە کە بەڵگەنامەى حکومین دەربارەى کارەساتەکە.
لەو دەمەوە ڕێڕەوى ژیانم بووبە هەوڵى بونیاتنانى داهاتوو لەسەر بنەماى ئەو کارەساتانەى کە لە ڕابردوودا ڕوویانداوە تەنانەت لە دواى ڕووخانى ڕژێمى سەدامیش ، چونکە بەڕای من ناسنامەی عیراقى کورد بێت یان عەرەب نابێت لەسەر بنەماى لەبیرچوونەوە بونیات بنرێت، بەڵکو دەبێت لەسەر بنەماى جەختکردنەوە لەسەر ئەوەى کە ڕوویداوە بونیات بنرێت ئەمەش بەسەر هەموو عیراقییەکدا جێبەجێ دەبێت، چونکە ئەنفال تاوانێکە بەرپرسیارێتییەکەى لەسەر هەموو عیراقییەکانە تەنانەت نەوەکانى داهاتووش من لەم دەروازەیەوە دەچمە نێو مەسەلەکەوە و کارەکانم لە دامەزراوەکەدا و لە زانکۆشدا وەکو مامۆستایەک (کە ساڵانە ئەنفال لە زانکۆدا دەڵێمەوە) کارەکانمى لەسەر بونیات دەنێم.

ئەنفال هاوشانە لەگەڵ کۆمەڵکوژی هۆڵۆکۆست و ڕواندا
سەبارەت بە گرنگی بەستنی کۆنگرەى ئەنفال مەکیە ، وتی: هەست بە خۆشحاڵى دەکەم کە ئێستا وشەى ئەنفال چۆتە نێو فەرهەنگى عەرەبى و جیهانییەوە و لە فەرهەنگى لەناوبردنى بە کۆمەڵیشدا دەناسرێتەوە کە ئێستا وشەیەکى نوێمان هەیە کە وشەى ئەنفالە ئێستا هۆڵۆکۆست هەیە بە کۆمەڵکوژى ڕواندا هەیە، بۆسنە هەیە لەگەڵ ئەوانەشدا ئەنفال هەیە کە بۆ فەرهەنگى ئەو کردەوە ترسناکانە زیادکراوە کە دژ بە مرۆڤایەتى ئەنجامدراون ئەمڕۆ کوردستان ئازادە و دەکرێت ئیش لەسەر ئەنفال بکرێت بەشێوەیەک کە پێشتر نەدەتوانرا بەو شێوە کارى لەسەر بکرێت ، ئێستا بەڵگەنامەمان لەلایە و قوربانییەکانیش دەتوانرێت قسەیان لەگەڵدا بکرێت و چیرۆکەکانیان وەربگیرێتەوە، دڵخۆشم کە حکومەتى هەرێم ئەم دەستپێشخەرییەى کردووە و بە هیوام ئەمە یەکەم قۆناغ بێت، چونکە یەک کۆنفرانس چارەسەر و وەڵامگۆى ئاوا مەسەلەیەکى گرنگى لەلا نابێت، بەڵکو پێویستمان بە چەندین کۆنگرەیە کە لەسەر یەک بنیات بنرێن. وا لە مەسەلەکە دەڕوانم کە ئەنفال خەریکە لەگەڵ کاتدا لە بازنەى سیاسەت وە دەردەنرێت بەڵام دەبێت لە بازنەى سیاسیدا بمێنێتەوە بە تایبەت لە بەغدا نەک تەنها لە کوردستان" .

لەئەنفالدا هەمووان بەرپرسیارین
لەوەڵامی ئەوەى چی بکرێت بۆ ئەنفال یان بەواتایەکی ئەو ڕێگایانە چین کە دەبێت کورد بیان گرێتە بەر بۆ بە جیهان ناساندنی ئەنفال ووتی" ئەوەى من دەمەوێت لە وشەى ئەنفال کە ئەنفال بە تەنها لە کوردستاندا نەمێنێتەوە، چونکە هەموو هاوڵاتییەکى کوردى لە هەولێر لە سلێمانى ئەنفال دەناسن دەزانن چییە، بەڵام هەموو هاوڵاتییەکى بەغدا و بەسرە نازانن ئەنفال چییە و نازانن چی کارەساتێکى گەورەیە بەسەریاندا و بەسەر بەشێک لە گەلەکەیاندا هاتووە، ئەمە ئەو هەستەیە کە دەبێت لەلاى هەموو عیراقییەک دروستبێت هەستێکە دەبێت دروستبکرێت و پێویستمان پێیەتى بۆیە بەرپرسیارێتییەکى مێژووییمان لەسەرە و هەرێمى کوردستانیش بەرپرسیارێتی لەسەرە نەک تەنها لە عیراقدا بەڵکو لە هەموو جیهاندا، چونکە ئەوە بەس نییە کە قوربانى قسە بکات لەوەى بەسەریدا هاتووە، بەڵکو دەبێت پەیوەندى دروستبکرێت ، وشەکە نەک بە تەنها لە فەرهەنگى کوردیدا بمێنێتەوە بەڵکو دەبێت ببێتە وشەیەک هەمووان هەستى پێبکەین (بۆخۆت لە کارەکە باش تێدەگەى، چونکە لەناوچەکە ژیاوى و خەڵکى گەرمیانى)، بەڵام دەبێت ئەو عیراقییەى لە بەسرە دەژیت هەست بکات کە بەرپرسیارێتى لەسەرە، هەست بکات کە تاوانێک بە ناویەوە ئەنجامدراوە و منداڵەکانى و نەوەى دواى ئەوانیش هەمان بیرکردنەوەیان هەیە، بەڵام ئەمە تا ئێستا بە ئەنجام نەگەیشتووە ئەم جۆرە بیرکردنەوە نەچۆتە نێو فەرهەنگى سیاسى عیراقییەوە تەنها لەبەکارهێنانى سیاسى کەم مەودادا نەبێت، ئەوەى من لە حکومەتى هەرێم داواى دەکەم لە ماوەى دوور مەوداى داهاتوودا کەسانى ئەکادیمى ئەم وشەیە هەڵگرن بەسیاسەتکردنى وشەکەش تەنها بۆ بەکارهێنانى سیاسى نەبێت، بەڵکو بێتە نێو کۆمەڵگە و بیروهۆش و کەسایەتى عیراقییەوە و لە داهاتوودا ببێتە بەشێک لە بونیادى کەسایەتى عیراقى کە تیایدا هاوڵاتیبوون لەسەر بنەماى مەحکومکردنى ئەوەى بەسەر کوردا هات لە پرۆسەى ئەنفالدا بونیات بنرێت ئەم پرۆسەیە ئەوەندە گەورەیە کە دەبێت پێناسى هاوڵاتیبوونى عیراقى لەسەر ناڕەزایى و مەحکومکردنیدا بنیات بنرێت بەرپرسیارێتیش لە پرۆسەى ئەنفال بەرپرسیارێتییەکى عیراقییە و لە هەمانکاتدا لە ئەستۆى هەموو مرۆڤایەتیدایە، چونکە تاوانەکە تەنها بەرامبەر بە کورد نییە، بەڵکو بەرامبەر ئەوانەیە کە ناوى مرۆڤیان لێنراوە و دەبێت هەموو مرۆڤێکیش هەست بە شەرم بکات بەرامبەر ئەو تاوانە ئەمەش تائێستا بەدینەهاتووە.
ڕەخنە لە حکومەتی عیراقی
سەبارەت بەوەى حکومەتی عیراق وەکو پێویست هەوڵی دروستکردنی ئەو هەستى هاوڵاتیبونەى نەداوە کە جۆرێک لە پەیوەندی دروست بێت لەنێوان نەتەوەو ئاینزاکانی عیراقدا ووتی " ئەنفال لە عیراقدا بە تاوانێکى دژ بە کورد ناوەزەد کراوە و جۆرێک لە یاساى دابەشکردنى بەسەرەوەیە ئەنفال تاوانێکى کوردییە، دوجەیل تاوانێکى شیعییە... هتد، ئەمەش هەڵەیەکى گەورەیە ئەنفال تاوانە دژ بە هەموو عیراقییەکان بەرپرسیارێتییەکەشى لە ئەستۆى هەموو عیراقییەکاندایە دەبێت ئاوا کۆنگرەیەکیش لە بەغدا سازبکرێت، چونکە بەغدا زۆر گرنگە بۆ بیرخستنەوەى ڕووداوەکە بۆ ئەوەى عەرەبەکانى عیراقیش هەست بکەن بەوەى بەسەر کوردا هات لەسەر ئەم بنەمایە دەکرێت پەیوەندییەکى نوآ دابمەزرێنین و نیشتمانێکى نوآ لەسەر بنەماى فیدراڵییەت دروست بکەین ئەگەرنا ئەوا وشەکە بە تەنها بۆ کورد دەمێنێتەوە و عیراقییەکان هەست بە هیچ بەشدارییەک ناکەن لەگەڵیاندا سەرەڕاى ئەوەى بەناوى ئەوانەوە کراوە و حکومەتى عیراقى بەرپرسە لێى و سوپا بەکارەکە هەڵساوەو بەرپرسى گەورەش سەدام حسێن کە بەداخەوە لەسەر ئەو تاوانە سزانەدرا ئەمەش مەسەلەیەکى گەورەیە و ڕەخنەم لە حکومەت هەیە لەو کارەى و یەکێکە لەهەڵە گەورەکان، چونکە سەدام لەسەر تەنها کەیسێک لە سێدارەدرا نەک لەسەر هەموو تاوانەکانى.
دەربارەى ئەوەى چۆن وابکرێت هاوڵاتییەکى عەرەب لە بەسرە هەست بەناڕەحەتییەکانى کوردێک بکات یان شیعەیەک بەئازارەکانى سوننەیەک؟ واتە چى بکەین بۆ ئەوەى هەستى هاوڵاتیبوون لەلاى عیراقییەکان دروستبکەین؟ ئەمە گرنگە هاوڵاتیبوون نابێت لەسەر بنەماى کێبڕکێکردن لەسەر مەزڵومیەت بنیات بنرێت، شیعە بە کورد بڵآ من لەتۆ زیاتر قوربانیم داوە، کوردیش بە شیعە بڵآ من لەتۆ زیاتر قوربانیم داوە سوننەش بڵآ من ئێستا لەهەمووتان زیاتر قوربانى دەدەم ئەوکات کارەکە دەبێتە کێبڕکێکردن لە قوربانیدان و ئەمەش خراپترین شتێکە کە بە مرۆڤ خۆى پآ بسێرێت و ئەوکات ئەنجامێکى ڕەشى دەبێت و ناتوانرێت پەیوەندى نوآ لەسەر بنەماى باوەڕپێکردن دروستبکرێت و دواتر دروستکردنى عیراقى نوآ (کە مەحاڵە بەبآ دروستکردنى پەیوەندى نوآ ) نایەتەدى.
پرۆسەکانى ئەنفال و هەموو تاوانەکانى سەدام ئامانجى سەرەکیان هەڵوەشاندنەوەى گەلى عیراق و جیاکردنەوەى عیراقییەکانە لەیەکتر، جیاکردنەوەى عەرەب و کورد لەیەکتر، جیاکردنەوەى تایەفەیەک لە تایەفەیەکى تر ئەمە ستراتیژیەتى ڕژێمى بەعس بوو بەدرێژایى سەردەمى دەسەڵاتى و ئێستاش بۆ گۆڕینى ئەم واقیعە تاڵەى تێی کە وتوین ئەبێت ئەو پرۆسەى لێک جیاکردنەوە تێپەڕبکەین و بگەین بەجۆرێک لە هاوڵاتیبوون چۆن دۆزێک هەیە کە دەڵێت؛ کارەکە لەسەر بنەماى لەبیرچوونەوە بێت، با ڕابوردوو لە بیربکەین و پەڕەیەکى نوآ هەڵدەینەوە و عیراق بنیات بنێینەوە لەسەر بنەماى لەبیرکردنى ڕابوردوو، بەڵام ئەمە شتێکە ڕوونادات، چونکە گەلێک بەگشتى تووشى ناڕەحەتى بوو، سایکۆلۆجیەتى قوربانى ئەوە قبوڵ ناکات، عیراقییەکانیش هەموویان قوربانین، سروشتى ڕژێمى پێشووش وابوو قوربانى لەهەموو چینێکدا دروستکرد، قوربانى ئامادەنییە بۆ لەبیرچوونەوەى ئەوەى بەسەریدا هاتووە، بەڵکو یەکەم شت کە داواى بکات ئەوەیە کە کۆمەڵگە ئیعترافى پێبکات، ئەو ئیعترافەش بەسە بۆ ئەوەى هەستبکات بەشێکە لەکۆمەڵگەى نوآ کۆمەڵگەى عیراقیش لەسەریەتى ئەم جۆرە ئیعترافانە بکات لەسەر ئەوەى بەسەر ئەوى تردا هاتووە، بەڵام بەداخەوە، تائێستا کەیانى سیاسیى لە عیراق بەمە هەڵنەساوە و ئەم ئیعترافە نەکراوە سەرەڕاى ئەوە ئەو هەموو کێبڕکآ و مانۆڕە سیاسییانەى بەناوى قوربانیانەوە ئەمڕۆ لە بەغدا ئەنجامدەدرێت، کەچى بەداخەوە تائێستا ئیعترافێکى ڕاستگۆیانە ڕووینەداوە کە دەکرێت ئەو ئیعترافە بەخشوعەوە لەبەردەم ڕاستییەکى گرنگدا بکرێت ئەویش ئەوەیە ئێمەى عیراقى هەموومان بەرپرسیارین لە ئەنفال و تاوانەکانى تر بە گەلى کوردیش دەڵێم ئەوە لەبیر نەکەن ئەنفال ڕاستە تاوانەکە دژبە گەلى کورد کرا بەڵام گوندى ئاشوریش بەرکەوت هەرچەندە ژمارەکەیان کەم بوو، بەڵام عەرەبیشى بەرکەوت، دووەم شت سەرکەوتنى ئەنفال ئەگەڕێتەوە بۆ هاوکارى هەندێک لە کوردەکان ئەوانەى ئێوە پێى دەڵێن (جاش) کە تێوەگلان لە هاوکاریکردنى ڕژێمدا بۆ ئەم پرۆسەیە کەواتە هەموومان بەرپرسین لەوەى بەسەر ئەنفالدا هات کاتێکیش هەست بەو بەرپرسیارێتییە دەکەین و بەردەوام نابین لەکێبڕکێ لەگەڵ ئەوى تردا لەسەر قوربانى، بەڵام بەرپرسیارێتییەکە وەردەگرین و خشوعى بۆ دەبەین ئەوکات قۆناغێکى نوێمان بڕیوە و بنەماى عیراقێکى نوێمان داناوە کە ئەمەش تائێستا بەداخەوە ئەنجام نەدراوەو ئەوەى کە حکومەت لە بەغدا ئەنجامیداوە شکستێکى گەورەبووە بەرامبەر هەموو ئەو قوربانیانە کە لەسەردەمى پێشوودا زوڵمیان لێکراوە.

ئیعترافکردن بەئەنفال لە ناوەوە بۆ دەرەوە
لە وەڵامى ئەوەى کە کوردەکان لە بێدەنگییەکی نێودەوڵەتیدا کوژران ئایا کاتى ئەوە نەهاتووە کە وابکەین کۆمەڵگەى نێودەڵەوتى داواى لێبوردنمان لێبکات؟ ئایا ئەو قورساییەمان هەیە داواى ئەوەبکەین، مەکیە پێیوابوو؛ یەکەم چەند ڕێگەیەک هەیە بۆ گەیشتن بەوجۆرە ئیعترافە ، دووەم شتیش داواى لێبوردن لەگەڵ هەڵسەنگاندنى دەروونیدایە. ڕستە سەرەکییەکەت لەبیرنەچێت هەموومان بەرپرسین لە ئەنفال ئەمریکییەکان کە دەیانزانى چى ڕوودەدات لەڕێگەى سەتەلایتەکانیانەوە و دەیانزانى یان هیچ نەبێت فیکرەیەکیان هەبوو لەوەى کە ڕوویدەدا لە کوردستان ئەوکات، بەڵام سەدام هاوپەیمانى ئەمریکییەکان بوو بەرپرسیارن ، هاوڵاتى عیراقى دانیشتوى بەسرە کە بڵێت بەرپرسیارێتیم لەسەر نییە هەڵەیە لەسەریەتى و بەرپرسیارە هەموومان بەرپرسین، سەدام لەم کۆمەڵگەیەوە دەرچووە قسەکانت ڕاستە داواى لێبوردن لە ڕێگەى ئیعترافکردن دەبێت لەوەى کە ڕوویداوە. یەکەم شت کە دەبێت بیکەین پێش داواى لێبوردن ئیعتراف کردنە بەوەى ڕوویداوە، بەڵام تائێستا ئیعترافکردن ڕووینەداوە، تائێستا کێبڕکآ هەیە لەنێوان عیراقییەکاندا لەسەر ئەوەى کآ لەهەمووان زیاتر زوڵمى لێکراوە هەروەک کێبڕکآ هەیە لەسەر مەزڵومیەت لەگەڵ دەرەوەدا، بۆیە بەڕاى من تائێستا ئیعترافکردن وەکو پێویست نییە لەوەى بەسەر کوردەکاندا هات لەچوارچێوەى شاڵاوەکانى ئەنفالدا نەک بە تەنها لەلای کۆمەڵگەى نێودەوڵەتى، بەڵکو لەلاى عیراقییەکانیشەوە، بۆیە من واى دەبینم بەرپرسیارێتى گەورە لەسەر ئەوە نییە کە کۆمەڵگەى نێودەوڵەتى ئیعترافى لەسەربکەن، چونکە کۆمەڵگەى نێودەوڵەتى دەڕوانێتە عیراق وەک یەک بەش، بەڵکو دەبێت حکومەتى عیراقى بەرپرسیارێتى یەکەم هەڵگرێت و لێرەوە بەرپرسیارێتى و ئیعتراف دەستپێدەکات و ئەگوازرێتەوە بۆ کۆمەڵگەى نێودەوڵەتى بەم شێوەیە ئیعترافى نێودەوڵەتى دەستپێدەکات بەوەى بەسەر خەڵکیدا هاتووە ئەمەش ئەو ئاڕاستەیە کە دەبێت ئیشى لەسەربکەین و ئیعترافى نێودەوڵەتى بە ئەنفال دەستپێدەکات و ئەم کۆنگرەیەش کە ئەمڕۆ ئەنجامدەدرێت یەکەم هەنگاوە بەو ئاڕاستەیەدا.

گروپی سیاسی و قۆستنەوەى قوربانی
کەواتە ئێمە دەبێت داواى ئیعتراف لە حکومەتى عیراق بکەین بەپێى دەرئەنجامەکان لەمەشدا دووبارە مەکیە ڕاى جیاوازى هەبوو، لە وەڵامى ئەوەشدا وتى: "با پێش ئەوەى داواى سیاسیى بکەین من شتێکم وت لەپێشدا لەوەى ڕوویدا هەموو عیراقییەکان زوڵمیان لێکرا هیچ کەسێکیش نەبوو کە زوڵمى لێ نەکرێت و ئازار نەدرابێت لە سى ساڵى حوکمى ئەو ڕژێمەدا، بەڵام با هەست بەئازارى ئەوى تر بکەین چۆن؟ شیعیى ئازارى بینى هەروەها سوننى کوردیش تەنانەت کەسە نزیکەکانى سەدامیش زەرەرمەندبوون ئێمە ئیعتراف بە مەزڵومیەتى گەلى کورد دەکەین، بەڵام ئەوەى کە خۆت ناوى دەنێیت بە کێبڕکآ کە شتێکى زۆر خراپە ئیعتراف زۆر جیاوازە لە کێبڕکآ کە ئێستا حکومەت لەسەر کێبڕکآ دامەزراوە، من لەتۆ زیاتر زەرەرمەندبووم کەواتە مافەکانم لەتۆ زیاترە دەبێت نەوتم بدەیتآ زەویم بدەیتآ ئەمە بە کێبڕکێی ناودەنێم نەک ئیعتراف ، قوربانى لە ئەولەویەتدا دانەنراوە ئەوەى لەسەرەوەیە ئەولەویەتە بەرژەوەندییەکانى حکومەت و گروپى سیاسییە کە بەناوى قوربانى و زوڵم لێکراوەوە قسەدەکات ئەوەى من دەمەوێت قوربانى بخرێتە ئەولەویەتەوە.
ئەبێت هەموو کۆمەڵ ئیعتراف بکات بە تاوانەکە ، ئەبێت خشوع بکەنەوە بەرامبەر واقیع ئەو تاوانەیان کردووە و تێوەگلاون لەگەلڕ ڕژێمى پێشوودا کەسێک نییە لە سوپادا نەبووبێت ، کەسێک نیە هەواڵى لەسەر کەسێک نەدابێت کەواتە هەموو عیراقییەکان بەجۆرێک لەجۆرەکان تێوەگلاوین لەتاوانەکانی سەدامدا کاتێکیش ئیعتراف دەکەین بەوەى کە هەموومان تێوەگلاوین لەتاوانەکانى ڕژێمدا ئەوکات کە تۆ دێیت ئیعتراف دەکەیت کە هەموومان تێوەگلاوین شتێکى زۆرگەورە دەکەیت هەموو پێوەرەکان دەگۆڕیت ناتوانى ئیتر بێیت و بڵێیت تۆ بەرپرسیارى ، بەڵکو تۆ تێوەگلاویت و بەرپرسیاریت و دان دەنێى بەوەى کە ڕوویداوە ئەمەش شتێکى نوآ بەرهەم دەهێنێت لەنێو نەتەوەکاندا".

شکستی سیاسیەکان
مەکیە دەربارەى پرۆسەى سیاسی و عیراقی دوای سەدام ووتی" سیاسییەکان شکستیان هێنا لە بنیاتنانى بنەماکانى عیراقێکى نوێدا کە لەسەر لێبوردەیى بونیات بنرێت سەرەڕاى ئەوەى سەدام و دارودەستەکەى ڕۆیشتون، بەڵام هێشتا عیراقییەکان یەکتر دەکوژن و بەردەوامى دەدەن بەو توندوتیژییە دەدرێت کە لەپێشدا هەبووە کەواتە ئێمەى عیراقى نەوەستاین لەسەر ئەوەى کە لە مێژووى نزیکماندا ڕوویدا و دانمان نەنا بەوەى کە ڕوویداوە ئیعترافمان نەکرد بە واقیع، یارییەکى سیاسیى هەیە پرۆسەى ئەنفال بۆ خۆى ئەقۆزێتەوە بەڵام پرۆسەى ئەنفال دەبێت بقۆزرێتەوە و گرنگە باسبکرێت لەبەر قوربانییەکانى ئەو قوربانیانەى کە هەیانە تائێستا تۆمارى ڕەسمیان نییە و پەڕەى هاوڵاتیبوونیشیان نییە.
ئەمە پرۆسە گەورەکەیە کە پێش کێبڕکآ سیاسیى دێت پێش گەمەى داواى لێبوردنم لێبکە و داواى لێبوردنت لێدەکەم.
ڕەخنەم لە حکومەت هەیە تاوانبارى سەرەکى لە قەزیەى ئەنفال سەدام حسێن لەسەر ئەنفال سزانەدرا، بەڵکو لەسەر مەسەلەیەکى کەم هەستیارتر ئیعدام کرا کە کوشتنى (142) کەس بوو ئەى ئەو (182) هەزار کەسەى لە ئەنفالدا مردن ئەو سەدان هەزارەى لەشەڕى کەنداودا کوژران؟ ئەى ئەوانەى لەشەڕى ئێراندا و پێش شەڕى ئێران کوژران تاوانەکەیان لەئەستۆى کێدایە؟
کەواتە ئیعدام نەکردنى سەدام لەسەر ئەنفال کارەساتە، پێت دەڵێم بۆ واشى لێهات ئەوان کێبڕکآ لەسەر شتێک دەکەن کە نابێت کێبڕکێى لەسەربکەن ئەویش مەزڵومیەتە کەواتە هەموومان قوربانى ڕژێمى پێشووین.

"ڕۆشنبیرە عەرەبەکان"
لەبەرامبەر ئەو نووسەرە عەرەبانەى کە ئەنفال بە درۆیەکى شاخدار دەزانن و بوق لێدەرى سەدام بوون، مامۆستا کەنعان وتى: "گرنگە هەمووان کار بۆ دەرخستنى ئەنفال و تاوانەکانى سەدام بکەین هەریەکە لەبوارى خۆیدا، ڕۆشنبیر ئیشى لەسەربکات، ڕۆشنبیرى عەرەبى تائێستا بێدەنگە لەوەى کە هەیە بەڕاى من دەبێت کارکردن لەسەر حکومەتى عیراقى و هەڵەکانى وادەکات گۆڕانێکى بەرفراوان لە ڕۆشنبیرى عەرەبیدا دروست بێت و کارى لەسەربکرێت".





* لەساڵى (1949) لە بەغدا لەدایکبووە
* یەکەم کەس بووە کە دەربارەى ئەنفال نووسیویەتى
* یەکەم فیلمى دیکۆمێنتکارى سەبارەت بە ئەنفال لە (1992) لەلایەن ئەمەوە تۆمارکراوە بۆ (BBC)
*سەرۆک و دامەزرێنەری دەزگای یادەوەری عیراقیە کە بارەگاکەى لەئەمریکایە.
* مامۆستایە لە زانکۆى برانداس لە ئەمریکا
* ساڵانە بەشێوەى محازەرات ئەنفال بە خوێندکارەکانى دەڵێتەوە
* ئەندامى ئەنجومەنى ئەمیندارانە لە زانکۆى ئەمریکى لە سلێمانى
* لە ویلایەتە یەکگرتووەکانى ئەمریکا دەژێت.
******** ریباز ***************